Một can thiệp đạt mục tiêu về hình thể vẫn có thể đi kèm đau, khó tiểu hoặc thay đổi chức năng tình dục. Vì vậy, chăm sóc khẳng định giới cần bắt đầu từ tư vấn, lựa chọn phù hợp và tiếp tục bằng việc theo dõi sức khỏe, chất lượng cuộc sống sau điều trị.
Đây là nội dung xuyên suốt báo cáo “Chăm sóc khẳng định giới dưới góc nhìn Việt Nam” do ThS.BSNT Phạm Minh Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Y học Giới tính Hà Nội (CSM HANOI) trình bày tại AsiaPATH 2026.
1. Chăm sóc theo nhu cầu cá nhân
Theo báo cáo, chăm sóc khẳng định giới là một quá trình chăm sóc sức khỏe liên tục. Tùy nhu cầu cá nhân, quá trình này có thể bao gồm dự phòng bệnh, hỗ trợ tâm lý, điều trị hormone, phẫu thuật, sức khỏe tình dục, sinh sản và phục hồi chức năng.
Tuy nhiên, không phải người chuyển giới nào cũng mong muốn phẫu thuật hoặc cần tất cả các hình thức can thiệp. Do đó, kế hoạch chăm sóc phải dựa trên tình trạng sức khỏe, mục tiêu cá nhân và đánh giá chuyên môn.
ThS.BSNT Phạm Minh Ngọc trong báo cáo “Chăm sóc khẳng định giới dưới góc nhìn Việt Nam” tại AsiaPATH 2026
Trước mỗi quyết định, người bệnh cần được giải thích lợi ích, nguy cơ, giới hạn và yêu cầu theo dõi. Qua trao đổi, bác sĩ có thể hiểu rõ mong muốn của người bệnh, đồng thời giúp họ xây dựng kỳ vọng thực tế. Trên cơ sở đó, các khung chăm sóc quốc tế cung cấp nguồn tham khảo khoa học. Khi áp dụng tại Việt Nam, việc triển khai phải phù hợp với pháp luật, quy định chuyên môn và năng lực của từng cơ sở y tế.
2. Chú trọng chức năng và chất lượng sống
Từ cách tiếp cận cá thể hóa, báo cáo đặt ra yêu cầu đánh giá kết quả theo mục tiêu và trải nghiệm của người bệnh. Thành công về kỹ thuật hoặc giải phẫu chưa phản ánh đầy đủ kết quả điều trị. Một ca tái tạo đạt yêu cầu vẫn có thể đi kèm đau, khó khăn khi tiểu tiện, thay đổi cảm giác hoặc sự không hài lòng.
Vì vậy, đánh giá cần bao gồm chức năng tiết niệu, chức năng tình dục, cảm giác vùng sinh dục, chức năng sàn chậu, sức khỏe tâm lý xã hội và mức độ đáp ứng mục tiêu cá nhân.
Để ghi nhận những khía cạnh này, báo cáo đề cập GENDER-Q, công cụ đánh giá do người bệnh tự báo cáo, bao gồm chất lượng cuộc sống, sức khỏe tình dục, tiểu tiện, các khía cạnh liên quan đến cơ thể và trải nghiệm chăm sóc. Những công cụ đã được kiểm định giúp bác sĩ theo dõi có hệ thống các vấn đề người bệnh đang trải qua.
Riêng với phẫu thuật, phần lớn nghiên cứu kết quả là nghiên cứu quan sát, với cách đánh giá còn khác nhau. Bởi vậy, cần thận trọng khi tư vấn về kết quả có thể đạt được. Bên cạnh chỉ định phù hợp, an toàn còn phụ thuộc vào đội ngũ, cơ sở y tế, kế hoạch chăm sóc quanh phẫu thuật và khả năng xử trí biến chứng.
Những nội dung này được trình bày từ bằng chứng quốc tế, không đồng nghĩa các kỹ thuật cụ thể đang được phép hoặc được cung cấp thường quy tại Việt Nam.
3. Quan tâm sức khỏe tình dục và sinh sản
Cùng với đánh giá chức năng, sức khỏe tình dục cần được quan tâm trong suốt hành trình chăm sóc. Ham muốn, hưng phấn, cảm giác, cực khoái, sự hài lòng và đau khi gần gũi đều là những nội dung có thể cần được đánh giá. Việc trao đổi phải sử dụng ngôn ngữ tôn trọng và có sự cho phép của người bệnh.
BS Phạm Minh Ngọc tại Phiên toàn thể 4: “Góc nhìn các quốc gia về chăm sóc khẳng định giới tại Châu Á và Thái Bình Dương”
Đồng thời, mong muốn có con cần được tìm hiểu trước điều trị có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản. Các lựa chọn bảo tồn được thảo luận khi phù hợp, sẵn có và đáp ứng yêu cầu pháp lý cùng đạo đức. Trong quá trình tư vấn, người bệnh cần hiểu rằng khả năng sinh sản sau điều trị không được bảo đảm sẽ hồi phục.
Ngoài những nhu cầu trên, chăm sóc dài hạn còn bao gồm theo dõi việc sử dụng thuốc, sàng lọc phù hợp với các cơ quan hiện có và dự phòng nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục. Nhờ đó, sức khỏe hiện tại và những lựa chọn trong tương lai được cân nhắc ngay từ đầu.
4. Kết nối chăm sóc đa chuyên ngành
Để đáp ứng những nhu cầu đa dạng này, người bệnh có thể tiếp cận nhiều cơ sở và chuyên ngành. Tuy nhiên, nếu hồ sơ không được chuyển giao hoặc trách nhiệm chưa rõ, các vấn đề về tiết niệu, tình dục, sinh sản và sàn chậu có nguy cơ bị bỏ sót.
Từ thực tế đó, báo cáo đặt ra những câu hỏi cụ thể: ai đánh giá, ai chuyển tuyến, ai theo dõi và ai hỗ trợ khi xuất hiện biến chứng hoặc nhu cầu mới?
Trong mạng lưới chăm sóc, chăm sóc ban đầu hỗ trợ dự phòng và theo dõi liên tục. Nội tiết đóng góp chuyên môn về hormone. Tiết niệu, nam học, phụ khoa và phẫu thuật tạo hình giải quyết các vấn đề lâm sàng liên quan. Y học tình dục, sinh sản và phục hồi chức năng hỗ trợ những nhu cầu lâu dài.
Phiên làm việc có sự tham gia của các chuyên gia từ khắp khu vực
Bên cạnh đó, chuyên gia sức khỏe tâm thần tham gia khi có chỉ định lâm sàng, trên nguyên tắc không coi bản dạng giới tự thân là bệnh lý. Điều dưỡng và hỗ trợ xã hội giúp cung cấp thông tin và hướng dẫn tiếp cận dịch vụ.
Với Việt Nam, mạng lưới kết nối và chuyển tuyến giữa các chuyên gia được đề xuất là hướng khởi đầu thực tế. Sự phối hợp này giúp người bệnh có lộ trình rõ ràng và đầu mối hỗ trợ khi cần.
5. Nâng cao năng lực chăm sóc tại Việt Nam
Song song với kết nối chuyên môn, việc xây dựng dữ liệu là cơ sở để đánh giá và cải thiện chăm sóc. Các nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận nhu cầu, trải nghiệm dịch vụ và rào cản tiếp cận. Dù vậy, dữ liệu chủ yếu mang tính địa phương, định tính hoặc gắn với chương trình cụ thể, chưa đủ để đại diện cho toàn quốc.
Khoảng trống còn nằm ở đào tạo, hướng dẫn chuyên biệt, phối hợp, khả năng tiếp cận, chi trả và theo dõi dài hạn. Để từng bước giải quyết, báo cáo đề xuất sáu ưu tiên cho giai đoạn 2026 đến 2030: nâng cao năng lực nhân viên y tế, kết nối đa chuyên ngành, chuẩn hóa lộ trình, cải thiện tư vấn và theo dõi, xây dựng dữ liệu kết quả và tăng cường hợp tác khu vực. Quá trình thu thập dữ liệu phải đi cùng bảo vệ quyền riêng tư và tuân thủ đạo đức.
Thông qua hợp tác, Việt Nam cũng có thể đóng góp nghiên cứu về sức khỏe tình dục và sinh sản, chức năng sàn chậu, chất lượng sống và cách tiếp cận phù hợp với văn hóa trong nước.
Với CSM HANOI, những trao đổi tại AsiaPATH 2026 gợi mở hướng kết nối chuyên môn và hoàn thiện chăm sóc toàn diện. Trọng tâm là giúp người bệnh được tư vấn đầy đủ, có đầu mối hỗ trợ và được theo dõi sức khỏe lâu dài.
